تاریخچه

طرح “رصدخانه ملی ایران” در پاسخ به نیاز پژوهشی و علمی کشور و برای کسب جایگاه ممتاز منطقه ای و جهانی با بهره گیری ار موقیعت جغرافیایی و توسعه فناوری ابزار دقیق در کشور به اجرا در می آید. دو دهه اخیر رشد بسیار سریع آموزش عالی در ایران و به تبع آن نجوم، اخترفیزیک و کیهان شناسی خلاء نبود زیرساخت های تجربی، آزمایشگاهی و فناوری را نمایان کرده است. تأسیس رصدخانه ملی ایران رویداد مهمی برای عموم ایرانیان و پژوهشگران خواهد بود و آرزوی دیرینه اخترشناسان و جامعه علمی کشور را برآورده خواهد کرد. رصدخانه ملی ایران، با تلسکوپ قدرتمند و مجهز به پیشرفته‌ترین ابزارها و فنون امروزی، از مراکزی است که به رشد علمی کشورمان در عرصه نجوم و علوم وابسته سرعت خواهد بخشید و امکانات و فرصت‌هایی برایی ایجاد و استمرار ارتباط‌های علمی بین‌المللی و مشارکت در طرح‌های تحقیقاتی جهانی فراهم خواهد کرد.

رصدخانه ها در ایران

در یک قرن اخیر، بسیاری از مفاهیم و نظریه‌های کیهان‌شناختی بر مبنای علم نجوم و به خصوص به پشتوانه نجوم رصدی تکوین یافته است. کشور ما، به گواهی پژوهشگران تاریخ علم، از زادگاه‌های اصلی اخترشناسی در دوران کهن بوده و تردیدی نیست که این علم در دوران شکوفایی تمدن اسلامی در ایران رشد چشمگیری داشته است. رصدخانه‌ای که عبدالرحمان صوفی در قرن چهارم هجری در شیراز بر پا کرد و رصدخانه‌ای که به همت خواجه نصیرالدین طوسی در قرن هفتم هجری در مراغه تأسیس شد، مراکز معتبری با شهرت جهانی بوده‌اند که منجمانی از اروپا و از شرق دور به آنها رفت‌وآمد می‌کرده‌اند. نام‌آورانی مثل خوارزمی و خیام هم، علاوه بر دستاوردهای جهانی‌شان در ریاضیات، در پیشبرد اندازه‌گیری‌های نجومی سهم بزرگی داشته‌اند.

سابقه ساخت و به کارگیری تلسکوپ در جهان، از چهارصد سال قبل دورتر نمی‌رود، اما “رصدخانه” در کشور ما سابقه‌ای دست‌کم هزار ساله دارد. این رصدخانه‌ها مراکزی برای تعلیم و تعلم نجوم و تحقیق در این زمینه بوده‌اند. منجمان در این مراکز با چشم غیرمسلح به رصد آسمان می‌پرداختند، اجرام آسمانی را برحسب نوع و شدت روشنایی‌شان مشخص و طبقه‌بندی می‌کردند، به کمک ابزارها و ادوات پیچیده روزگار خودشان و با دقتی تحسین‌برانگیز، مختصات و موقعیت ستاره‌ها و سیاره‌ها را در شب‌های متوالی، ماه‌ها و فصل‌های مختلف می‌سنجیدند و حرکت‌های ظاهری این اجرام را مطالعه می‌کردند.

اولین رصدخانه اپتیکی ایران، یعنی رصدخانه خورشیدی دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۰ ساخته شد. در دهه‌های بعدی، رصدخانه‌های دیگری در دانشگاه‌‌های دیگر از جمله دانشگاه شیراز، تبریز، کاشان، مشهد، زنجان، کرمان و قزوین دایر شده‌اند. اما تلسکوپ  و ابزارهای رصدی مورد استفاده در این رصدخانه‌ها، پاسخگوی نیازهای پژوهشی اخترشناسان و کیهان شناسان ایران نیستند. فعالیت در مرزهای نجوم, اخترفیزیک و کیهان شناسی مستلزم استفاده از ابزارهای رصدی پیشرفته است. برپایی رصدخانه ملی ایران تنها در سایه همکاری‌های بین‌المللی، مدیریت مناسب علمی، و سرمایه‌گذاری شایسته ممکن خواهد شد.

تاریخچه طرح رصدخانه ملی ایران

۱۳۷۶: پیشنهاد طرح تأسیس رصدخانه ملی ایران به عنوان یکی از دو طرح کلان پژوهشی در شورای پژوهش‌های علمی کشور

۱۳۸۰: شروع مطالعات طرح مکان‌یابی رصدخانه ملی

اردیبهشت ۱۳۸۲: انتخاب چهار منطقه در استان‌های خراسان جنوبی، کرمان، قم و اصفهان

تیر ۱۳۸۲: انتخاب و آموزش کارشناسان برای استقرار شبانه‌روزی در مکان‌های چهارگانه منتخب به مدت پنج سال

شهریور ۱۳۸۲: تدوین سند ملی طرح تأسیس رصدخانه ملی ایران

اسفند ۱۳۸۲: تصویب طرح رصدخانه ملی ایران در هیئت دولت

خرداد ۱۳۸۵: حذف پایگاه‌های کرمان و خراسان جنوبی، به علت شرایط نامناسب رصدی

آذر ۱۳۸۵: ابلاغ طرح رصدخانه ملی به پژوهشگاه دانش‌های بنیادی

شهریور ۱۳۸۷: اتمام طرح مکان‌یابی و تعیین دو قله دینوا و گرگش به عنوان قله‌های با ارزش نجومی ایران

اردیبهشت ۱۳۸۸: دریافت اولین بودجه راه‌اندازی طرح از معاونت علمی ریاست جمهوری

اسفند ۱۳۹۰: آماده‌شدن طراحی مفهومی و بررسی بین‌المللی

اسفند ۱۳۹۱: پایان طراحی مفهومی

مهر ۱۳۹۱: آغاز احداث جاده رصدخانه ملی ایران در سایت گرگش

آبان ۱۳۹۳: آغاز بهره برداری از پایشگاه گرگش

اسفند ۱۳۹۳: اتمام صیقل آینه اصلی و تحویل آن به رصدخانه ملی ایران